دانش سیاست و روابط بین الملل

این ترم در حال تدریس درس روش تحقیق در علم سیاست و روابط بین الملل در دانشگاه هستم و به همین جهت برای آشنایی هر چه بیشتر دانشجویان این مطالب را به رشته تحریر درآوردم. قبل از هر چیز بسیار خرسندم که در خصوص آموزش روش تحقیق و متدولوژی از حضور اساتیدی چون دکتر محمود سریع القلم در مقطع کارشناسی، دکتر قاسم افتخاری در مقطع کارشناسی ارشد و دکتر سیدعلی اصغر کاظمی در مقطع دکتری بهره برده ام. آرزوی صحت و سلامتی این بزرگواران را از خداوند متعال دارم.

درس روش تحقیق در علوم سیاسی در قالب دو قسمت الف و ب در دو ترم متوالی ارائه می گردد. تصمیم گرفتم که در ترم جاری و قسمت الف آن به مباحث روش تحقیق و آشنایی با برخی مفاهیم بپردازم. در ترم دیگر و قسمت ب آن بیشتر تلاش خود را معطوف به روش شناسی می کنم و مکاتب روشی را در حوزه علم سیاست و روابط بین الملل تبیین خواهم نمود. از منظر خودم حوزه متدولوژی بسیار با اهمیت تر از حوزه روش تحقیق است اما حوزه روش تحقیق بسیار کاربردی ترمی باشد. محققان ارجمند این حوزه می توانند دیدگاه خود را پیرامون این نوشته در قسمت کامنت یا به ایمیل اینجانب ارسال نمایند. 

مقدمه

پژوهش در حوزه علم سیاست و روابط بین الملل عمدتاً پژوهش کیفی است که دارای یکسری ویژگیهای عمومی است که عبارتند از:

۱- در پژوهش کیفی شرایط طبیعی منبع مستقیم داده هاست و محقق وسیله اصلی در این نوع تحقیق است.

۲- داده های کیفی به شکل کلمات یا تصاویر مطرح می شوند نه به صورت اعداد.

۳- محققان کیفی به علل، فرایند و پیامدها علاقمندند.

تحقیق کیفی موجود در علم سیاست و روابط بین الملل مستلزم مراحل عامی است که به ترتیب زیر می باشد:

1- انتخاب موضوع تحقيق

دانشجویان می بایستی خودشان موضوع تحقیق خود را بر اساس علایق و توانائی هایشان انتخاب نمایند. استاد صرفاً می تواند راهنما باشد و بالتبع انتخاب موضوع توسط فردی بغیر ازمحقق توصیه نمی شود. عنوان هر تحقيقي مي بايستي بيانگر نوع روش تحقيق بكار گرفته شده بوده و كوتاه؛ رسا؛ ساده؛ جذاب؛ جامع و مانع نيز باشد. تعداد كلمات مجاز براي عنوان هر طرح تحقيقاتي را بين 5 تا 15 كلمه مي دانند. اعلام عنوان طرح تحقيقاتي به صورت جملات پرسشي و استفاده از  كلمات اختصاري در آن توصيه نمي شود. نهايتاً عنوان بايد بيانگر روش تحقيق مورد نظر نيز باشد. برای مثال موارد زیر طرح می گردد:

* نفت و سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا در منطقه خلیج فارس پس از یازده سپتامبر

* درآمدهای نفتی و سیاست خارجی ج.ا.ا در رابطه با مسائل هسته ای: بررسی دوره دوم آقای خاتمی و دوره اول آقای احمدی نژاد

* نظام بین المللی پسایازده سپتامبر و حمله ایالات متحده آمریکا به عراق

*تبیین عوامل قانونمداری در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه: مطالعه موردی آلمان و ایران

* نوسانات درآمدهای نفتی و توسعه اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران

* ساختار نظام بین الملل و پرونده هسته ای جمهوری اسلامی ایران

* ساختار نظام بین الملل و عملکرد شورای امنیت سازمان ملل متحد

* رانتیریسم و رابطه دولت و جامعه در جمهوری اسلامی ایران

* الگوهای متعدد نظم بین المللی و چالش های نظام بین الملل پساجنگ سرد

* و ......

دانشجویان اغلب هنگام انتخاب موضوع تحقیق مرتکب چهار نوع اشتباه می شوند که عبارتند از:

۱- موضوعی را بدون تحلیل جنبه های مختلف آن، شتاب زده انتخاب می کنند.

۲- بدون مطالعه منابع مربوط به موضوع تحقیق، اقدام به انتخاب می کنند.

۳- قبل از انتخاب موضوع تحقیق، روش اجرای تحقیق را مشخص می کنند.

۴- به جای تعریف دقیق و روشن مفاهیم موجود در موضوع، آن را به صورت کلی توصیف می کنند.

تعيين مطلوبیت موضوع

جهت آنکه در پژوهش های کیفی، پژوهشگر دریابد که موضوعی را که انتخاب نموده مطلوب و مفید است یا خیر، می بایستی به پرسش های زیر پاسخ دهد:

پرسش 1: آيا موضوع بيش از اندازه كلي است؟ و آیا مسأله کاملاً روشن است؟

بيشتر مطالعات پژوهشي بر زمينه محدودي از يك رشته متمركز مي شوند؛ كمتر پژوهشي مي كوشد در يك مطالعه واحد، كل رشته را تحليل كند.

پرسش 2: آيا واقعاً مي توان مسئله را مورد بررسي قرار داد؟ و مفاهیم موجود در مسئله دقیقاً تعیین و تعریف شده اند؟

يك موضوع ممكن است صرفاً به اين دليل كه پرسش مطرح شده پاسخي ندارد يا دست كم نمي توان با وسايل و اطلاعات موجود به آن پاسخ داد، براي تحقيق نامناسب باشد. نكته قابل ملاحظه ديگر آن است كه آيا مفاهيم مطالعه پيشنهادي تعريف پذير است، يا خير.

پرسش 3: آيا مسئله مهم است؟ به عبارت بهتر پاسخ به این پرسش که در صورت اثبات فرضیه که چی؟

پيش از اجراي يك مطالعه، پژوهشگر بايد قابليت كاربرد طرح را تعيين كند؛ يعني اينكه آيا نتايج داراي ارزش عملي است يا نظري. نخستين پرسش اين است كه آيا نتايج به اطلاعات موجود اين رشته، دانشي مي افزايد؟ پرسش دوم اين است كه منظور واقعي مطالعه چيست؟ آيا منظور از مطالعه، تحقيقي دانشگاهي است، يا پايان نامه، مقاله اي در مجله، يا ارائه گزارشي به مديريت؟

پرسش 4: آيا نتايج مطالعه قابل تعميم اند؟

اگر قرار است طرح پژوهشي ارزش عملي داشته باشد – يعني افزون بر تحليل جاري، اهميتي داشته باشد – بايد روايي يا اعتبار بيروني داشته باشد؛ يعني بايد بتوان آن را به وضعيتهاي ديگر نيز تعميم داد.

پرسش 5: هزينه و زماني كه بايد صرف تحقيق كرد چقدر است؟

در بسياري از موارد هزينه يك مطالعه پژوهشي تنها عامل تعيين كننده انجام يك طرح است. برآورد هزينه در همان ابتداي كار بايد صورت گيرد. تهيه فهرست دقيق از تمام وسايل، تجهيزات و ديگر تسهيلات لازم پيش از شروع طرح پژوهشي ضروري است. مطالعات پژوهشي بايد به نحوي طراحي شوند كه در مدت زمان تعيين شده به پايان برسند.

پرسش ۶: آیا چارچوب نظری برای این مسئله فراهم شده؟ و توانائی و مهارت لازم برای انجام پژوهش وجود دارد؟

برای مطالعه بیشتر در ارتباط با موضوع مورد علاقه خود می توانید از منابع زیر بهره ببرید:

 * اینترنت و دنیای مجازی

یکی از مهمترین منابع جهت پیشبرد مطالعات تحقیقاتی محقق در هر حوزه که از اهمیت شایانی بر خوردار است، اینترنت و سایت های جستجوگر می باشد. فرد محقق می تواند با وارد کردن کلید واژه های مختلف و مرتبط با موضوع تحقیق خود به زبان فارسی و هر زبان دیگری که با آن آشنایی دارد با دنیایی از اطلاعات و داده های خام روبرو شود. به عبارتی فناوری های نوین سبب شده اند که محقق ره یکساله را یک شبه طی نماید. البته آشنایی ابتدایی محقق با اینترنت و سایت ها و مجلات معتبر حوزه خود از ملزومات ابتدایی می باشد.

* مجلات تخصصی رشته

هر چند مجلات علمي معمولا پژوهشهايي را منتشر مي كنند كه از هنگام پايان كارشان 12 تا 24 ماه گذشته باشد، اما مقالات آنها ممكن است ايده هايي را براي انتخاب موضوع پژوهش ارائه دهند. بيشتر مؤلفان پژوهشهاي خود را با بحث در مورد مسائلي كه در جريان مطالعه با آنها روبه رو شده اند و اشاره به موضوعاتي كه نيازمند تحقيقات بيشتر است پايان مي دهند. به علاوه، برخي از سردبيران مجلات شماره هايي از نشريه خود را به بحث درباره موضوع معيني اختصاص مي دهند كه در بيشتر موارد به تنظيم طرحهاي پژوهشي كمك مي كند. این مجلات تخصصی در رشته علوم سیاسی و روابط بین الملل بر اساس تقسیم بندی زیر عبارتند از:

الف) نشریات دارای مجوز از وزارت علوم

1-     اطلاعات سیاسی و اقتصادی (علمی- ترویجی) مربوط به موسسه اطلاعات

2-     پژوهش حقوق و سیاست ویژه سیاست وو روابط بین الملل (علمی- ترویجی) مربوط به دانشگاه علامه طباطبائی

3-     پژوهشنامه علوم سیاسی (علمی- پژوهشی) مربوط به انجمن علوم سیاسی

4-     دانش سیاسی(علمی- پژوهشی) مربوط به دانشگاه امام صادق(ع)

5-     رهیافتهای سیاسی و بین المللی(علمی- پژوهشی) مربوط به دانشگاه شهید بهشتی

6-     فصلنامه سیاست(علمی- پژوهشی) مربوط به دانشگاه تهران

7-     سیاست خارجی (علمی- ترویجی) مربوط به وزارت امور خارجه

8-     سیاست دفاعی (علمی- ترویجی) مربوط به دانشگاه امام حسین (ع)

9-     علوم سیاسی (علمی- ترویجی) مربوط به دانشگاه باقرالعلوم(ع)

10- مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز(علمی- ترویجی) مربوط به وزارت امور خارجه

11- مطالعات بین المللی (علمی- ترویجی) مربوط به بخش خصوصی

12- مطالعات خاورمیانه (علمی- ترویجی) مربوط به مرکز مطالعات و تحقیقات خاورمیانه

13- مطالعات ملی (علمی- پژوهشی) مربوط به موسسه مطالعات ملی

14- راهبرد (بدون درجه) مربوط به مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام

15- فصلنامه بین المللی روابط خارجی(بدون درجه) مربوط به مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام

16-  فصلنامه امور بین الملل (علمی- ترویجی) مربوط به وزارت امور خارجه

The Iranian Journal of International Affairs

ب) نشریات دارای مجوز از دانشگاه آزاد اسلامی

1- تحقیقات سیاسی و بین المللی (بدون درجه) دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا

2- حقوق و سیاست (علمی- پژوهشی) دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

3- علوم سیاسی (علمی- پژوهشی) دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

4- علوم سیاسی و روابط بین الملل (علمی- پژوهشی) دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

5- مطالعات سیاسی(علمی- پژوهشی) دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر

6- فصلنامه بین المللی علوم سیاسی (بدون درجه) (علمی- پژوهشی) دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب

International Journal of Political Sciences

* مجلات و گاهنامه های عمومی مرتبط

با آنكه برخي از مربيان احساس مي كنند كه نشريات غير تخصصی فقط شامل مقالات "آبكي" هستند كه براي عموم خوانندگان نوشته شده اند، اين مقالات معمولا زبان و اصطلاحات فني و خسته كننده را حذف مي كنند و اغلب منابع خوبي براي طرح مسائل و فرضيه ها به شمار مي روند.

* خلاصه هاي پژوهشي در مراکز پژوهشی مرتبط

سازمانها و نهادهای پژوهشي تخصصی به صورت ادواري خلاصه هايي را منتشر مي كنند كه به حوزه هاي مهم تحقيقاتي در رشته هاي مختلف نگاه دقيقي دارند. اين خلاصه ها  اغلب براي تهيه اطلاعاتي درباره موضوعات پژوهشي مفيدند، زيرا به بررسي انواع گسترده اي از مطالعات مي پردازند. برای مثال در رشته علوم سیاسی و روابط بین الملل مراکز زیر حائز اهمیت اند.(لینک مراکز زیر در قسمت پیوندهای وبلاگ موجود است)

مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری

مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت

پژوهشکده مطالعات راهبردی

موسسه تحقیقات ابرار معاصر تهران

مرکز مطالعات خاورمیانه

مرکز تحقیقات سیاسی و اجتماعی وزارت کشور

* موقعيتهاي روزمره و اطلاعات و اخبار روزانه

ما هر روز از طريق راديو، تلويزيون، روزنامه ها، مجلات، فيلمها، بحثهاي شخصي و غيره با انواع گوناگون ارتباطات برخورد مي كنيم. اين برخوردها مي توانند منابعي عالي از موضوعهاي پژوهشي را در اختيار پژوهشگراني قرار دهند كه در تحليل آنها نقش فعالي دارند.

* پایان نامه های ارشد و تزهای دکتری تخصصی

پایان نامه ها و تزهای دکتری بیشتر از آن جهت حائز اهمیت اند که فهرست منابع و نتیجه گیری آنها می تواند ضمن دادن ایده به محقق، فرایند منبع یابی را تسهیل نماید.

* تحليل ثانوي

تحليل ثانوي استفاده مجدد از داده هاي علوم اجتماعي پس از آن است که  پژوهشگر گردآورنده آنها را كنار گذاشته است. پژوهشگر اصلي يا شخص ديگري كه به هيچ طريقي در طرح تحقيقاتي اوليه شركت نداشته است، ممكن است از داده ها استفاده مجدد كند. پرسشهاي تحقيق كه در تحليل ثانويه بررسي مي شود، ممكن است به فعاليت پژوهشي اصلي مربوط باشد يا كاملاً با آن متفاوت باشد. از مزيتهاي تحليل ثانوي استفاده از داده هاي موجود بسيار كم هزينه است. در بسياري از موارد داده هاي آرشيوي اطلاعاتي در اختيار پژوهشگران قرار مي دهند كه مي توان به كمك آنها به مسائل و پرسشهاي معنادار در رسانه ها پاسخ گفت. پژوهشگران فرصت بيشتري براي درك و تحليل داده ها خواهند داشت. اما پژوهشگراني كه تحليل ثانوي را به كار مي برند با محدوديت فرضيه ها و سؤالاتي روبرو هستند كه مي توان در آنها تحقيق كرد. پژوهشگراني كه به تحليل ثانوي روي مي آورند ممكن است با داده هايي روبرو شوند كه به نحو مناسبي گردآوري نشده و فاقد دقت، جعلي يا معيوب اند.

2- بیان مساله

دراين قسمت شما به نحوه بيان و يا توضیح مسئله تحقيق می پردازید. وظيفه محقق در اين قسمت ارائه مطالبی است تا بدان وسيله گروه آموزشی ويا پژوهشی تصميم گيرنده جهت پذيرش موضوع تحقيق را متقاعد سازد که موضوع انتخاب شده از اهميت و کفايت لازم برای انجام تحقيق برخورداراست.

شایان ذکر است که در این قسمت فقط می بایستی به متغیر وابسته پرداخت، به طوری که نوشته خواننده را ناخودآگاه به سوال اصلی پژوهش رهنمون سازد. نکته مهم آن است که در بیان مساله نبایستی به فرضیه، متغیر مستقل تحقیق و پاسخ سوال اصلی اشاره ای شود.

 3-  بررسی مطالعات موجود

در این بخش محقق بایستی دلایل مستدلی ارائه کند که خواننده را متقاعد کند که نوشته پیش روی او، جدید، نو و غیرتکراری است. پژوهشگران باتجربه، بررسي مطالعات پيشين را يكي از مهمترين گامهاي فرآيند پژوهش تلقي مي كنند. اين كار نه تنها به آنها اجازه مي دهد كه از پژوهشهاي پيشين چيز بياموزند بلكه از لحاظ زمان، ميزان تلاش و پول نيز صرفه جويي خواهند كرد. ضمن آنکه درمی یابند که کار آنها تکراری است یا خیر؟ در صورت غیر تکراری بودن می بایستی موارد نوآوری تحقیق نسبت به موارد قبلی، مورد تاکید قرار گرفته و بولد شود. ضمن آنکه ارائه نقد از ادبیات موجود در پایان هر مورد الزامی می باشد.

در این قسمت محقق بایستی منابع و ادبیات موجود در خصوص موضوع تحقیق خود را به تفکیک و با ذکر ماخذ تحلیل نموده و نقاط قوت و ضعف اثر مربوطه را ـ که می تواند کتاب، مقاله، پایان نامه و ... به زبان فارسی و غیرفارسی باشدـ بیان نموده و اذعان نماید که تحقیق در دست انجام، درصدد ارائه بحثی فراتر از منابع موجود و نو است. به عبارت بهتر درصدد رفع کاستی ها و نقاط ضعف آثار موجود در رابطه با موضوع مورد تحقیق است.

 ۴- سوال اصلی تحقيق

هر تحقیقی صرفاً یک سوال اصلی دارد. این سوال اصلی دغدغه اصلی پژوهشگر از تحقیق است. سوال اصلی عمدتاً نوع تحقیق را به لحاظ تبیینی یا توصیفی بودن مشخص می کند. به اینصورت که پرسش اصلی تحقیق می تواند از چرایی، چگونگی و یا توصیفی باشد. سوال اصلی بهتر است با کلماتی همچون؛ آیا؟ چرا؟ چه؟ چگونه؟ و ... آغاز گردد.

سوال اصلی به تعدادی سوال فرعی تقسیم می شود که در همان راستای سوال اصلی است. هر یک از فصول تحقیق هم عمدتاً در پاسخ به یکی از سوالات فرعی تنظیم می گردد. سوالات فرعی حتماً می بایستی در جهت سوال اصلی و مرتبط با آن طرح گردد.

۵- بيان فرضيه

فرضیه پاسخ احتمال و فرضی به سوال اصلی تحقیق است که انتظارات محقق را در زمینه رابطه میان متغیرها بیان می کند و در فرایند تحقیق مورد آزمون قرار می گیرد. فرضیه ممکن است قبول و یا رد شود. قبول یا رد فرضیه یک تحقیق تاثیری در اهمیت تحقیق ندارد، چرا که رد شدن یک فرضیه هم به دایره اطلاعات ما می افزاید. فرضيه بياني رسمي در مورد رابطه بين متغيرهاست كه مستقيماً آزموده مي شود. رابطه پيش بيني شده بين متغيرها يا درست است يا نادرست. سؤالهاي تحقيق عموماً وقتي به كار مي روند كه پژوهشگر در مورد ماهيت مسئله مورد تحقيق مطمئن نيست. هر چند مقصود آن است كه داده هاي اوليه گردآوري شود، فرضيه هاي آزمون پذير اغلب از اطلاعاتي شكل مي گيرند كه طي مرحله پرسش تحقيق گردآوري شده است. پرسشهاي پژوهش تنها زمينه هاي كلي تحقيق را مطرح مي كند، در حالي كه فرضيه ها، گويه هاي آزمون پذيري درباره روابط بين متغيرها هستند. تنها نيت مرحله پرسش، گردآوري اطلاعات براي كمك به پژوهشگران در جهت تعيين و آزمون فرضيه ها در طرحهاي بعدي است. در صورتیکه برای سوال اصلی دو پاسخ فرضی داشته باشیم، یکی از آنها را فرضیه اصلی و دیگری را فرضیه جایگزین و رقیب (یا جانشین) می نامیم و در طول تحقیق به آزمون هر دو فرضیه می پردازیم. در نهایت یکی از فرضیه ها به اثبات خواهد رسید.

فرضیه مطلوب در تحقیق بایستی ویژگیهای زیر را داشته باشد:

۱- فرضیه باید قدرت تبیین داشته باشد.

۲- فرضیه باید رابطه مورد انتظار بین متغیرها را بیان کند.

۳- فرضیه بایستی قابل آزمون باشد.

۴- فرضیه بایستی با اصول کلی دانش موجود هماهنگ باشد.

۵- فرضیه بایستی تا حد امکان روشن و دقیق بیان شود.

 هر چند دیدگاه های پست پوزیتویستی مخالف ارائه فرضیه اند، اما ارائه فرضیه در پژوهش دارای فواید زیر است:

۱- فرضیه محقق را در جهت مطالعاتی که بایستی انجام دهد رهنمون می سازد و محقق را از مطالعه منابع غیر مرتبط باز می دارد.

۲- فرضیه در صورتی که درست و علمی صورتبندی شده باشد می تواند جهت و هدف تبیین ها را مشخص کند.

۳- فرضیه تفاوت میان تحقیق دقیق و مفید را از تحقیق هایی که دارای دقت کمتر هستند، مشخص می کند.

۴- فرضیه چارچوب معنی داری برای نتیجه گیری و ارائه راهکار معین می کند.

۶- اهداف پژوهش

در این قسمت بایستی منظور و هدف اصلی محقق از تحقیق در دو سطح کلی یا کلان و جزئی یا خرد به صورت موردی 1.2.3.4...مشخص گردد.

۷- تعریف مفاهیم

در هر پژوهشی تعدادی مفاهیم و واژگان کلیدی وجود دارد که محقق بایستی منظور خود را از آن مفاهیم به روشنی بیان نماید. البته ممکن است این مفاهیم کاملاً جدید باشد و نخستین بار در این پژوهش به کار رود که در این صورت نیز بایستی به وضوح منظور محقق از این واژگان مشخص گردد.

۸- متغیرها

متغیر به ویژگیهایی اطلاق می شود که می توان دو یا چند ارزش، عدد یا شاخص برای آن جایگزین کرد. به همین جهت متغیر از حالتی به حالت دیگر ممکن است تغییر کند.

در یک تقسیم بندی کاربردی، متغیرها به مفهوم وابسته و مستقل آن به کار می رود که منظور از آنها عبارتست از:

متغیر وابسته یا تابع: متغیری است که تغییرات آن در یک مطالعه علمی و تحقیق تشریح می گردد. متغیر وابسته در واقع همان سوال اصلی است که محقق می خواهد به آن پاسخ دهد. کانون تحقیق متغیر وابسته است که باید توضیح داده شود.

متغیر مستقل یا آزاد: متغیری که می توان به وسیله آن متغیر وابسته را به میزانی توصیف و تشریح نمود. برای پاسخگویی به متغیر وابسته از متغیر مستقل استفاده می کنیم.

 انواع متغیر: